شنبه ۲ مرداد ۱۴۰۰

بخش ها

آرشیو ماهیانه


دسته ها:روانکاوی در انجمن فرویدی، روانکاوی در رسانه‌ها و در جامعه

«این کاروانسرا با نیم ساعت فاصله از فرودگاه امام خمینی قرار دارد و می‌تواند محل پذیرایی خوبی برای گردشگران خارجی باشد»

با بودجه فعلی

مرمت مادر کاروانسراهای ایران، ۴۰ سال طول می‌کشد

 

صبح یک روز ابری و بارانی زمستانی که گذرم به حاشیه کویر مرکزی ایران در جنوب استان تهران افتاد، تصور میکردم که سوز سرمای کویر روز سختی را رقم خواهد زد؛ اما در روزی که هوا بیشتر به بهار پهلو میزد تا زمستان میهمان یکی از جاذبه‌های مهجور مانده در حاشیه فلات مرکزی ایران بودم؛ ‘دیر گچین’ مادر کاروانسراهای ایران.

 

 

در منابع تاریخی دوره اسلامی ساخت کاروانسرای دیر گچین را به اردشیر اول ساسانی نسبت داده‌اند و شماری از پژوهشگران گفته‌اند که این کاروانسرا در اصل به عنوان یک  دژ نظامی ساخته شد . کاوشهای باستان شناسی و پیگردی‌های معماری در کاروانسرای دیر گچین آثار و پلان این بنا در دوره ساسانی را نمودار ساخته است. در دوره اسلامی کاروانسرای دیرگچین از منزلگاه‌های بین راهی بسیار مهم درمسیر تاریخ قم به ری بود و از آنجا که در مسیر جاده ابریشم قرار داشته جغرافیدانان، سیاحان و مورخان زیادی از آن یاد کرده‌اند. این اثر در دوره سلجوقی به شکل اساسی بازسازی شد و به صورت یک کاروانسرای چهار ایوانی با حیاط مرکزی در آمد و سپس در دوره صفویه تعمیرات مهمی در آن صورت پذیرفت. این تعمیرات به تناوب تا دوره قاجار ادامه داشت؛ در زمان ناصرالدین شاه قاجار، صدر اعظم او میرزا علی اصغر خان امین السطان، راه تاریخی قم به ری را از مسیر کاروانسرای دیر گچین به مسیر علی آباد منتقل کرد و موجب شد که این بنا پس از ۱۷۰۰ سال از رونق بیافتد و متروک شود. از آن پس عشایر محلی دیرگچین را به عنوان محل نگهداری گله‌های شتر مورد استفاده قرار دادند تا اینکه با ثبت ملی این اثر در اول مهر ۱۳۸۲  به شماره ثبت ۱۰۴۸۰ و انتقال مالکیت آن به سازمان میراث فرهنگی کاوشها و مرمتهای مختصری در آن صورت گرفت و از خطر تخریب قطعی نجات پیدا کرد.

 دیر گچین تا سال ۱۳۸۵ دراختیار اداره کل میراث فرهنگی استان تهران بود که در این زمان کاوشها و مرمتهای مختصری روی این بنا صورت پذیرفت. بعد از سال ۱۳۸۵ مدیریت این بنای تاریخی به  اداره کل میراث فرهنگی استان قم سپرده شد و در ۹  سال گذشته مرمتهای  اندکی بر روی بنا انجام شده است.

به گزارش CHN ،  کاروانسرای دیر گچین در ۶۰ کیلومتری قم در مسیر بزرگراه قم – گرمسار واقع شده و با ۱۸۰۰ سال قدمت و ۱۲ هزار مترمربع ‌وسعت قدیمی‌ترین و یکی از بزرگترین و کاملترین کاروانسراهای برجای مانده در ایران است. وجود  مکانهایی با کاربریهای مختلف که می‌توانسته تمامی نیازهای ساکنان کاروانسرا را بر آروده کند از مواردی است که این کاروانسرا را در میان همتایانش ممتاز کرده است . چهار گوشه این بنا هر کدام کاربری خاصی داشتند که از ویژگیهای مهم این بناست. مسجدی با حدود ۳۰۰ مترمربع وسعت  در گوشه جنوب شرقی، حمام و سرویسهای بهداشتی در گوشه جنوب غربی، آسیاب در گوشه شمال غربی و یک حیاط خلوت برای پذیرایی از میهمانان ویژه و به اصطلاح امروزی VIP ، در ضلع شمال شرقی قرار دارند. پلان مسجد نشان می‌دهد که به احتمال زیاد این مکان در ابتدا آتشکده بوده و همچون بسیاری از آتشکده‌ها درنقاط مختلف ایران بعد از ورود اسلام به یران  به مسجد بدل شده است.

حیاط خلوت کاروانسرای دیر گچین

 

در بیرون کاروانسرا و در ضلع جنوب غربی آن نیز آب انباری قرار دارد که با جمع آوری آبهای سطحی در اطراف، آب مورد نیاز دیر گچین را تامین می‌کرده است.

 عمار کاووسی، معاون میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی استان قم، درخصوص وضعیت این بنا درده‌های اخیر،  گفت: از اواخر دوران  قاجار تا زمانی که بنا ثبت ملی می‌شود و میراث فرهنگی آن را در اختیار می‌گیرد کاروانسرا در دست عشایر محلی بوده و آنها کاروانهای شتر خودشان را در آن نگهداری می‌کردند. بیشترین حجم آسیبی هم که به بنا وارد شده مربوط به همین حدود ۱۵۰ سال اخیر است که بنا کاربری اصلی خود را از دست داده و از آن به عنوان محل نگهداری گله‌های شتر استفاده شده است.
 به گفته کاووسی زمانی که اداره کل میراث استان تهران اینجا را تحویل می‌گیرد در حدود یک متر فضولات حیوانی در بخشهای مختلف آن انبار شده بود.
 وی افزود: بعد از جدا شدن قم از تهران و استان شدن قم، میراث استان قم کاروانسرا تحویل گرفت، در اولین مرحله  برای حفاظت از بنا، مرمت پشت بام  در الویت قرار گرفت و قریب به یک متر سبک سازی  و پس از آن آجر فرش و کاهگل شد.

کاووسی با اشاره به روند مرمت این بنا توسط اداره میراث استان قم اظهار داشت: از آنجا که نزدیک به ۱۵۰ سال در این بنا شتر نگهداری می‌کردند و شترها خودشان را به دیوارها میسایدند تا ارتفاع ۲ متر آجرها خورد شده و به شدت آسیب دیده بود که مرمت شد. کف حجره‌ها آجر فرش شد و ناودانهای سنگی که از بین رفته بود در پشت بام بنا کار گذاشته شد. مرمتهای اضطراری سردر و نیز مرمت یکی از برجها که وضعیت خطرناکی داشت نیز امسال  انجام شد.

دالان شترخوان کاروانسرای دیر گچین

 

واگذاری به بخش خصوصی آری یا نه ؟!

معاون میراث فرهنگی استان قم در خصوص بودجه سازمان برای مرمت دیر گچین گفت: اعتبار سازمان برای این بنا ۵۰ تا ۱۰۰ میلیون تومان در سال است که برای چنین بنای نفیس خیلی کم است . برآورد ما برای هزینه مرمت این بنا در حدود ۴-۳ میلیارد تومان است .
با یک حساب سر انگشتی متوجه می‌شویم که اگر بودجه سازمان را سالی ۱۰۰ میلیون در نظربگیریم  و هزینه مرمت را نیز ۴ میلیارد تومان، مرمت دیر گچین به زمانی ۴۰ ساله نیاز دارد.
یکی از  راههای برون رفت از بحران کمبود بودجه برای مرمت  چنین بناهایی  واگذاری آبخش خصوصی است.  با توجه به اینکه دیرگچین در کمیته نفایس میراث فرهنگی جز بناهای نفیس شناخته شده است چنین کاری منع قانونی دارد.
کاووسی دراین باره اظهار داشت: اینجا یا باید به بخش خصوصی واگذار شود که چون اثر نفیس است امکان ندارد و یا باید مثل یک اثر نفیس با آن برخورد کنند و اعتبارات در خور این بنا به مرمت آن اختصاص داده شود که متاسفانه در این چندسال اخیر اعتبارات سازمان خیلی کم شده است.
 البته همه اینها در حالی‌ است که حدود دو هفته پیش ابوالقاسم ایرجی،  مــدیرعامــل کانون جهانگردی و اتومبیلرانی ایران، از کاروانسرای دیرگچین به‌عنوان یکی دیگر از بناهای در اختیار این کانون نام برد و گفت: این کاروانسرا با نیم ساعت فاصله در نزدیکی فرودگاه امام خمینی قرار دارد و می‌تواند محل پذیرایی خوبی برای گردشگران خارجی باشد اما از آنجا که بخش خصوصی در ایران برای مرمت و احیای آن پول ندارد، کانون جهانگردی و اتومبیلرانی ایران در تلاش برای جذب سرمایه‌گذار خارجی به منظور بهره‌برداری از این کاروانسرای تاریخی است.
سوالی که اینجا پیش می‌آید این است که، آیا واگذاری آثار نفیس تنها برای سرمایه گذاران بخش خصوصی داخلی منع قانونی دارد؟! و سرمایه گذاران خارجی مشمول این قانون نمی‌شوند؟!
معاون میراث فرهنگی قم با اشاره به تصمیم گیران نهایی برای این بنای ارزشمند تصریح کرد:  تصمیم نهایی برای این بنا بر عهده اداره کل میراث قم ، صندوق حفظ  و احیاء و معاونت میراث فرهنگی کشور است.
وی اضافه کرد: اگر اینجا با این هدف مرمت شود که در معماریش دست نبرند و جنبه بازدیدیش حفظ شد و در نهایت گروههای رصد ستارگان چادر بزنند و یا تورهای شترسواری اینجا راه بیفتد مشکلی ندارد چون آسیبی به بنا وارد نمی‌شود . اما مرکز اقامتی تاسیسات لازم دارد و ایجاد این تاسیسات به بنا صدمه میزند.
مادر کاروانسراهای ایران نگهبان ندارد
کاووسی در مورد نگهبانی و محافظت از  دیر گچین چنین توضیح داد: اینجا قبلا نگهبان داشت یکی از عشایر گله دار این منطقه با خانواده‌اش در کاروانسرا زندگی و از آن نگهبان و محافظت هم می‌کردند. اما الان نزدیک یکسال است که نگهبان ندارد به دلیل اینکه بودجه نداریم که حقوق نگهبان را بپردازیم. در حال حاضر هم در زمان مرمت ، مرمتگران در کاروانسرا می‌مانند و در بقیه زمانها دررا قفل میکنیم و یگان ویژه گاهی به اینجا سرکشی می‌کند.
نگهبان سابق دیر گچین نیز گفته‌های کاووسی مبنی بر نبود بودجه را تایید کرد و به خبرنگار ‌CHN  گفت: من و خانواده ام از سال ۸۶ تا ۹۳ در قلعه زندگی میکردیم و من و پدرم نگهبان قلعه بودیم.
ابوالفضل رفیعی در ادامه اظهار داشت: اواخر به ما گفتند که فقط به یک نگهبان احتیاج داریم و نمی‌توانیم به دو نفر حقوق بدهیم و بعد از مدتی چون بودجه نداشتند و حقوق نمی‌دادند ما هم قلعه را ترک کردیم.

تاریخ  یادگاری نویسی روی دیوارهای حمام نیز نشان می‌دهد که از سال ۹۳ این بنای ارزشمند نگهبان و محافظی ندارد. و سرکشی‌های گاه و بی‌گاه نیز نتوانسته آن را از گزند آسیب مصون نگهدارد.

یادگاری نویسی روی دیوار حمام دیر گچین

 

گزارش و عکس : ندا حبیب‌اله

 

منبع: خبرگزاری میراث فرهنگی


پیوند کوتاه به این مطلب:

https://freudianassociation.org/?p=18259

  تاریخ انتشار: ۷ بهمن ۱۳۹۴، ساعت: ۱۸:۵۸