شنبه ۲ شهریور ۱۳۹۸

بخش ها

آرشیو ماهیانه


دسته ها:روانکاوی در انجمن فرویدی، روانکاوی در رسانه‌ها و در جامعه

خب می گفتید دختر و داماد دکتر کی نژاد بروند در «تخت رستم» مراسم هالوین برپا کنند، جشن سده دیگر از مد افتاده!

فرماندار شهرستان شهریار مانع برگزاری جشن «سده» در «تخت رستم» شد

گزارش لغو یک جشن

 

 

«سده» جشن پاسداشت «اسطوره‌ کشف آتش در تمدن ایرانی» است که هرساله در آغاز شامگاه دهم بهمن‌ماه یعنی آبان روز از ماه بهمن، با افروختن هیزمی که مردمان، از پگاه بر بام خانه خود یا بر بلندی کوهستان گرد آورده‌اند، آغاز می‌شود. جشن «سده» یکی از مهم‌ترین مراسم‌های باستانی ایرانی‌هاست که از دیرباز تاکنون در نقاط مختلف کشور، توسط تمام قومیت‌های ایرانی فارغ از هر قوم و زبان برگزار می‌شود. این جشن به یاد آورنده اهمیت نور، آتش و انرژی است و جنبه دینی نداشته و تمام داستان‌های مربوط به آن غیردینی است و بیشتر جشنی کهن و ملی به شمار می‌آید و وارث حقیقی جشن سده نه تنها ایرانیان بلکه میراثی است که به بسیاری از کشورهای همسایه ایران نیز راه یافته است و در دیگر کشورها همانند تاجیکستان نیز برگزار می‌شود. جشن سده به‌عنوان آیین‌ ایرانی به ثبت ملی رسیده است و میراث تمامی مردم این سرزمین به‌شمار می‌رود.

 

اسکان نیوز: سابقه برگزاری جشن سده در استان‌های تهران، اصفهان، شیراز، یزد و کرمان به بیش از یک قرن می‌رسد. اما امسال در کمال شگفتی، جشن سده در استان تهران لغو شد. ماجرا از آن‌جا آغاز می‌شود که شماری از اعضا سمن‌های میراثی تهران برای برپایی جشن سده به «تخت‌رستم» شهریار می‌روند؛ پیش از شروع مراسم، به‌دستور فرماندار شهریار از اجرا آیین آن ممانعت به‌عمل می‌آید و با مخالفت فرماندار شهریار حاصلِ برنامه‌ریزی یک‌ماهه‌ «کارگروه میراث معنوی شبکه سمن‌های میراثی استان تهران» بر باد می‌رود. دولت روحانی با شعار باز کردن فضا برای فعالیت‌های سمنی و مدنی روی کار آمد، شعاری که این روزها دولت‌مردان مخالف آن عمل می‌کنند. مخالفت و ممانعت از برگزاری مراسم جشن سده در شهریار، یکی از نمونه‌های عدم پایبندی دولت روحانی به شعارها و وعده‌های
انتخاباتی‌اش است. سازمان میراث فرهنگی کشور که باید متولی و نگاهدار و گسترش‌دهنده‌ چنین میراث ارجمندِ معنوی باشد با وجود نامه‌نگاریِ شبکه سمن‌های میراثی استان تهران نسبت به درخواست همکاری شبکه برای برپایی جشن سده، همراهی نشان نداد، لغو این برنامه که به دست شماری علاقه‌مند در فضایی خارج از شهر در دست اجرا بود، حاوی پیام خوبی به فعالان میراث فرهنگی و گردشگری و صنایع دستی نیست.

سده؛ جشنی ملی

داستان شگل‌گیری جشن سده در کتاب ملی حماسه‌ قوم ایرانی، شاهنامه، آمده است: «هوشنگ پادشاه پیشدادی، که شیوه کشت‌وکار، کندن کاریز، کاشتن درخت… را به او نسبت می‌دهند، روزی با چند تن از نزدیکان از کوهی می‌گذشتند که مار سیاهی نمودار شد. هوشنگ سنگ بزرگی برداشت و به سوی آن رها کرد، مار گریخت اما از برخورد سنگ‌ها جرقه‌ای زده و آتش پدیدار شد» و بسیار زیباست که آتش، این عنصر بسیار مهم در دگرگون کردن زندگی انسان و به نوعی شکل‌دهنده‌ مدنیت، در اندیشه‌ ایرانی به اموری فراطبیعی و خدایان نسبت داده نشده و دارای اسطوره‌ای تا این پایه خردپذیر است.

اما در سال‌های اخیر برخی از مسئولان با نگاه سلیقه‌ای با نسبت دادن این جشن به دین خاص «زرتشتی»، در برخی شهرها مانع از برگزاری این جشن ملی شده‌اند. مساله‌ای که با اعتراض بسیاری از کنشگران اجتماعی و فرهنگی مواجه شده است. به نوشته‌ مورخانی همچون بیرونی، بیهقی و گردیزی جشن سده یکی از سه جشن بزرگ ایرانیان است که در دوران اسلامی، تا اواخر دوران خوارزمشاهیان و حمله مغول برگزار می‌شد و پادشاهان و مردم عادی همراه هم این جشن را برگزار می‌کردند. مشهورترین و بزرگ‌ترین جشن سده در زمان مردآویج زیاری در سال ۳۱۳ هجری خورشیدی در اصفهان برگزار شده‌ است و در تاریخ بیهقی به جشن بزرگ سده در زمان سلطان مسعود غزنوی در سال ۴۱۷ اشاره شده است.

علیرضا افشاری، کنشگر فرهنگی درباره پیشینه جشن سده و ارتباط آن با دین زرتشتب می‌گوید: سده، به سادگی، جشن کشف آتش در تمدن ایرانی است. مانند همه‌ جشن‌ها و سنت‌ها در جهان که مناسبتی دارند و نزدیک به همگی مناسبت‌های‌شان دینی است؛ چرا که در آغاز تنها حوزه‌ اندیشه انسان حوزه‌ دین بود که بعدها از آن فلسفه و دانش و هنر و… جدا شد. اما با این حال، آشکار است که موضوع کشف آتش موضوعی تمدنی است، که به خاطر ناآگاهی از زمان دقیق شکل‌گیری‌اش در قالبی اسطوره‌ای باز مانده است.

به نظر می‌رسد که چنین رویداد بسیار دوردستی نخست در یکی از دین‌های بسیار کهن که نقطه‌ آغازینش را نمی‌دانیم، دین مهر، صورت‌بندی شده باشد چرا که با ویژگی‌های بعدی که از این دین داریم هم‌چون اهمیت داشتن نور و روشنایی و به نمایندگی این عناصر، آتش، بسیار نزدیک است. و نیز می‌دانیم که دین زرتشتی در آغاز دینی به‌غایت رادیکالی و نفی‌کننده‌ همه‌ خدایان گذشته بود که هر کدام مظهری از طبیعت بودند اما، در دوره‌ای، و با گذشت نسل‌هایی از دین‌دارانِ زرتشتی و احتمالا پس از به قدرت رسیدن سیاسی، به‌دست خردمندانی کوشیده شد تا عناصر ادیان گذشته، ولو به شیوه‌ای تعدیل‌شده که اصولِ دین جدید را دگرگون نکنند، در آن وارد و پذیرفته شوند تا زمینه برای گسترش آن مساعد شود؛ کاری که در مسیحیت هم شاهد هستیم و با پذیرش عناصر دین مسلط مهری در جهان رومی سبب‌ساز گسترشِ این دین شد. و فراموش نکنیم که حتی در دین اسلام هم برخی از آیین‌های دوران جاهلیت نمادپردازی‌هایی نوین شده و در معنایی یکتاپرستانه به درون دینِ جدید راه یافتند.

افشاری ادامه می‌دهد: بخشی از گردشگری امروز جهان که بر پایه رسم‌ها و آیین‌ها و در یک کلام میراث معنوی است. اگر آیینی در سرزمینی دارای پیشینه باشد حتما روزگاری خاستگاهی دینی داشته است اما برپایی آن‌ها عموما امروزه چنین کارکردی ندارد و به معنا متشرف شدن به آن دین نیست. برای نمونه، برپایی آتش در هیج جای جهان به معنای ستایش و نیایش و حتی پرستش آن، در معنای نگاهداری، نیست؛ هر چند آن‌چه درباره‌ آتش‌پرستی ایرانیان گفته می‌شود از بنیان غلط است و نشانه ناآگاهی. این موضوع برآمده از تبلیغاتی سیاسی در دوره‌ای کوتاه و خاص از تاریخ سرزمین‌مان است که حتی سازندگانِ آن دروغ‌ها هم خود آن را قبول نداشته و بارها بر یکتاپرستیِ ایرانیان باستان و نادیده شدنِ خدا آنان تاکید داشته‌اند. دو نکته در این بحث است: نخست آن‌که معنای واژه‌ پرستیدن، هم‌چنان که در واژه‌ پرستار به جا مانده، و در بیت «بگفتا فروغیست این ایزدی / پرستید باید اگر بخردی» از شاهنامه نیز آشکارا از آن دریافت می‌شود، و اتفاقا خردمندانه به فروغی از ایزد بودن آن اشاره شده، به معنای نگه‌داری و مراقبت کردن است و آشکار است که اگر از آتش، آن‌هم در آن دوران و هنگامه‌ که روشن کردنش کاری سخت بود، مراقبت و پرستاری نشود خاموش خواهد شد؛ موضوعی که امروزه چنان دیدی به آن وجود ندارد و جز در آتشکده‌هایی که در آن بر پایه عرفی دینی نمی‌گذارند آتش خاموش شود، در دیگر جاها و از جمله در جشن سده آتش‌ها در نهایت خاموش خواهند شد.

و دوم آن که اگر احترام به آتش را که نیاکامان ما، به سادگی هم‌چون آب و هوا (باد) و خاک، می‌کوشیدند که آلوده نشود و پاک بماند ــ ‌که امروزه با این آسیب‌های دهشتناکی که به زیست‌بوم وارد شده می‌توانیم به ارج و ارزشِ بسیارِ آن اندوخته‌های فرهنگی پی ببریم ــ در معنای ستایش و نیایش بگیریم مانند آن است که سجده آوردنِ ما در نمازمان را تعبیر به احترام گذاردن به مُهر یا حتی نیایشِ کعبه ارجمند بگیریم، که در هر حال سازه‌ای زمینی و ساخته‌شده از سنگ است».

افشاری با تاکید بر این‌که در دورانی که شماری از جوانان به دنبال جشن‌هایی هستند که خاستگاه‌شان در سرزمین‌هایی دیگر است و چندان با فرهنگ ما هم‌خوانی ندارد؛ می‌گوید: هنگامی که خود دارای پیشینه‌ای غنی در زمینه‌ جشن و شادی هستیم هر چند حکومت بر پایه‌ بنیان خود می‌کوشد رسم‌ها و سنت‌هایی دینی را تشویق کند، اما لزومی ندارد با جشن‌ها و شادروزهای ملی، آن‌هم در این سطح خُرد، مقابله نماید و توان خود را در این راه صرف نماید که در نهایت عِرض خود خواهد برد و زحمت ما خواهد داشت. جدا از آن‌که از نظر روانی چنین برخوردهایی تاثیری واژگونه خواهد گذارد و هم‌چنان که فشار نهادهایی امنیتی بر سازمان‌های زرتشتی که مسلمانان را در چنین جشن‌هایی راه ندهند به زایشِ جمع‌هایی مسلمان که خود این جشن ‌ها را برپا می‌کنند، انجامید. اگر فشارها افزون شود و از برپاییِ این‌چنین محفلی و انجمنیِ برنامه‌هایی جلوگیری شود و این گوناگونیِ ارجمند، که در آن کاری بر خلافِ ضوابط و باورهای جامعه رخ نمی‌دهد، پذیرفته نشود دور از ذهن نخواهد بود که بیشتر و بیشتر گسترش یابد و روزی همان‌گونه که جشن‌هایی ملی چون چهارشنبه‌سوری و سیزده‌به‌در و فراتر از آن‌ها خودِ نوروز جایگاه‌شان را حفظ و حتی با ورود جمهوری‌های ایرانی‌تبار قفقاز و آسیای میانه مقتدرتر گشتند، این جشن‌ها هم که با ذات انسان رودررویی‌ ندارد، چنان خواهند شد.

سخن آخر

هر چند ماندگاریِ سده در تاریخ معاصر مرهون زرتشتیان است و همه ساله نیز باشکوه‌ترین جشن سده در کرمان با محوریت زرتشتیان و البته توسط همه‌ مردم برگزار می‌شود، اما شایسته است اکنون که توجه به فرهنگِ شادی و نیاز به شادمانی در حال گسترش است، چنین مناسبت‌های بومی و ملی مورد عنایت و توجه قرار گیرند. هم‌چنان که یکی از راه‌های ایجاد جذابیت در امر گردشگری توجه به رویدادهایی این‌چنین زیبا و محلی است.

 

منبع: اسکان نیوز


پیوند کوتاه به این مطلب:

https://freudianassociation.org/?p=45054

  تاریخ انتشار: ۱۷ بهمن ۱۳۹۷، ساعت: ۱۷:۰۷