یکشنبه ۷ آذر ۱۴۰۰

بخش ها

آرشیو ماهیانه


دسته ها:روانکاوی در انجمن فرویدی، روانکاوی در رسانه‌ها و در جامعه

شکست دانشگاه و لزوم اتکاء به نهاد های اجتماعی (NGOها)

چرا دانشگاه در ایران با شکست مواجه شد؟

 

فکر تأسیس دانشگاه در ۱۳۰۷ به ایران آمد، ولی ۱۳۱۳ عملی شد. این تأخیر به این دلیل بود که در مرکز قدرت یک بدبینی نسبت به خود دانشگاه وجود داشت، در نتیجه نمی‌خواستند دانشگاه به وجود بیاید. وقتی رضاشاه در کابینه‌ای پرسید برای تکمیل این شهر چه کار دیگری می‌شود کرد؟ گفتند یک عمارت یونیورسیتی وجود دارد که باید آن را در این شهر درست بکنیم، اما ظاهراً بیشتر به این دلیل موافقت شد که تأسیس دانشگاه در ایران بهتر از رفتن دانشجویان به خارج تلقی شد.

 

جامعه ایرانی به نقل از فرهنگ امروز/ معصومه آقاجانپور: انجمن جامعه‌شناسی ایران با همکاری برخی انجمن‌های علمی و نهادهای دانشگاهی و پژوهشی کشور به منظور تقویت دانش و گسترش ادبیات علمی حوزه‌ی علوم اجتماعی و ارتقای کمی و کیفی پژوهش اجتماعی و فرهنگی در آذرماه ۱۳۹۳، سومین همایش دوسالانه‌ی ملی «پژوهش اجتماعی و فرهنگی در جامعه ایران» را با محور ویژه‌ی « آینده‌پژوهی اجتماعی و فرهنگی» برگزار کرد. در مراسم افتتاحیه این همایش مقصود فراستخواه به وضعیت پژوهش‌های اجتماعی و فرهنگی در آموزش عالی و در بخش چشم‌اندازهای پژوهش اجتماعی و فرهنگی ناصر تکمیل‌همایون به وضعیت پژوهش در جامعه‌شناسی تاریخی ایران پرداخت.

 

فراستخواه: پژوهش‌های اجتماعی و فرهنگی در آموزش عالی

هر پژوهشی که در هر جای دنیا انجام می‌گیرد پژوهشی فرهنگی و اجتماعی است؛ مثلاً در حوزه‌ی سلامت، عناصر تشکیل‌دهنده‌ی اجتماعی و فرهنگی آن یکی از مباحث مهم این حوزه است. رودلف ویرشو پدر آسیب‌شناسی مدرن می‌گوید هر بیماری دو علت دارد، عللی در درون بیمار و عللی در امر اجتماعی و فرهنگی و سیاسی. اگر نظام آموزشی، فرهنگ تغذیه، امکان‌های مدنی و ان. جی. اوها تغییر پیدا نکند بیماری‌ها به همراه انبوهی از سرنگ‌ها و داروها و نسخه‌ها همچنان باقی خواهند ماند. منتها بحث امروز من نقش آموزش عالی و دانشگاه در پذیرش‌های فرهنگی و اجتماعی است. نظریه پایه‌ای که من از آن استفاده کردم نظریه‌ی شکست نهادی یا شکست نهادهاست؛ این نظریه در درجه‌ی اول از رهیافت نونهادگرایی سرچشمه گرفت، بحث‌های زیادی هم درباره‌ی آن صورت گرفته است؛ مثلاً شکست بازار، شکست دولت و … مثلاً در خصوص شکست دولت کسانی مثل اینگلهارت در کتاب «مقدس و عرفی» بحث کردند که چطور بازخیز بنیادگرایی نتیجه‌ی شکست دولت‌هایی است که متولی مدرنیزاسیون شدند؛ چون پروژه‌های مدرنیزاسیونی که دولت‌ها متولی آن بودند نتوانستند مسئله‌ی رضایت عمومی، مسئله‌ی مشروعیت و چیزهای دیگر را حل بکنند و گرفتار فساد شدند، نتیجه دیگری داد و یکی از نتایج آن بازخیز بنیادگرایی و بازخیز اسلام سیاسی با صورت‌بندی‌های بنیادگرایی در طول جهان بود.

اما بحث ما درباره‌ی شکست دانشگاه است. شکست دانشگاه هم در این ژانر قرار می‌گیرد، منتها نظریه‌هایی که در حول آن بحث شده در دو طیف قرار دارند، یکی دیدگاه محافظه‌کار و دیگری انتقادی است. طیف محافظه‌کار بیشتر با آلن بلوم شروع شد و مبانی شکست دانشگاه را در دهه‌ی ۷۰ نوشت و در دهه‌ی ۸۰ کتاب «زبان ذهن آمریکایی» را نوشت و آن را مرتبط کرد به چیزی به نام شکست نظام آموزشی امریکا. در رویکردهای انتقادی کسانی همچون دیلتای، فوکو، ادوارد سعید، دریدا، کوهن، هابرماس و … از شکست دانشگاه صحبت کردند و هریک به‌نحوی توضیح دادند که مسئله‌ی شکست دانشگاه چیست.

من تصور می‌کنم بخش بزرگی از ناکارکردی یا کم‌کارکردی دانشگاه در ایران که منشأ شکست یا در واقع تحمیل شکست دانشگاه شده، در واقع سوءظن دولت‌ها به دانشگاه بوده است. دولت‌ها در ایران به شکل آشکار و پنهان میل به مداخله در کارهای دانشگاه داشته‌اند؛ بنابراین دانشگاه بنا به ماهیت و سرشت خود نمی‌تواند با این مداخلات کارکرد خود را نشان دهد و شکست می‌خورد. فکر تأسیس دانشگاه در ۱۳۰۷ به ایران آمد، ولی ۱۳۱۳ عملی شد. این تأخیر به این دلیل بود که در مرکز قدرت یک بدبینی نسبت به خود دانشگاه وجود داشت، در نتیجه نمی‌خواستند دانشگاه به وجود بیاید. وقتی رضاشاه در کابینه‌ای پرسید برای تکمیل این شهر چه کار دیگری می‌شود کرد؟ گفتند یک عمارت یونیورسیتی وجود دارد که باید آن را در این شهر درست بکنیم، اما ظاهراً بیشتر به این دلیل موافقت شد که تأسیس دانشگاه در ایران بهتر از رفتن دانشجویان به خارج تلقی شد؛ چراکه حداقل در داخل کشور امکان کنترل آن‌ها وجود داشت. وقتی فکر تأسیس دانشگاه بعد از ۷-۶ سال به نتیجه رسید کنترل دانشگاه از داخل دولت صورت گرفت نه از پویایی‌های جامعه‌ی مدنی و فرهنگ و اجتماع. این مداخلات جلوی آزادی عمل را در بسیاری از سطوح از جمله در پژوهش‌های اجتماعی و فرهنگی تا به امروز گرفت.

 

مدل‌های متعارف تولید دانش در دانشگاه

گوشه‌ای از قضیه هم مربوط به مدل متعارف دانشگاهی ما در تولید دانش می‌شود. مسئله این است که آیا تحقیق دانشگاهی اثبات یک عینیت است یا تصویرگری روشمند و آکادمیک گفت‌وگوهایی است برای ساخته شدن اجتماعی دانش؟ دانش به‌صورت اجتماعی فرهنگی ساخته می‌شود، کار دانشگاه تصویرگری سیستماتیک و روشمند و موثق این فرایند گفت‌وگوهای اجتماعی و فرهنگی است. دانشگاه در واقع مرکز پشتیبانی‌های روشمند علمی از گفت‌وگوهای فرهنگی و اجتماعی بر اثر فهم محتوای زندگی و جهان اجتماعی و فرهنگی است. این جهان اجتماعی و فرهنگی مبهم است، رموز و تنوع دارد و دانشگاه محل پشتیبانی سیستماتیک گفت‌وگوهایی است بر سر فهم جهان اجتماعی و فرهنگی برای نیک‌بختی جامعه. پس مسئله‌ای که به وجود می‌آید مسئله‌ی سرمشق غالب پژوهش‌های ماست، اینکه در چه سرمشق غالبی این پژوهش‌ها را انجام می‌دهیم؟ اثبات‌گرایی است، ساختن‌گرایی است، عمل‌گرایی است، یا چیزهای دیگر؟ مثلاً در آن‌سوی تپه‌ی اثبات‌گرایی حقیقت علمی در امر پژوهش‌های اجتماعی و فرهنگی، روش‌شناسی قرار دارد؛ یعنی اگر در آن طرف تپه ما روش داشته باشیم حتماً یک علیتی وجود دارد که آن را اثبات می‌کند، در واقع یک معرفت علمی آینه‌گون داریم، درحالی‌که در ساختن‌گرایی حقیقت علمی به‌صورت اجتماعی ساخته می‌شود، یک عینیت آماده‌ای نیست که اثبات شود. در واقع ما بخشی از جهانی هستیم که در حال توصیف آن هستیم، اگر بیشتر در توصیف جهان شرکت کنیم بیشتر آن را می‌فهمیم. هروقت بیشترین گروه‌های اجتماعی بیشترین فرهنگ‌ها در توصیف جهان خود شرکت بکنند جهان آن‌ها بهتر شناخته می‌شود و بهتر ساخته می‌شود.

در رویکرد دیگر، حرارت نقد و گفت‌وگوست که به ما کمک می‌کند به حقیقت علمی برسیم، در واقع مسئله‌ی علمی پازلی از سوژه‌هاست که به‌صورت اجتماعی حل می‌شود و موکول به گفت‌وگو و مشارکت اجتماعی و فرهنگی است. در واقع علم یک بیانیه‌ی اجتماعی برای زیستن است. بنابراین در اینجا یک علم، رهایی موضوعیت می‌یابد که به جای علم ابزاری به کار می‌رود. عمل‌گرایی هم برای فهم علم و کار علمی کمک می‌کند، حقیقت آن است که به کار ما می‌آید، پس مراد این نیست که دانش در وضعیت برج عاجی دانشگاه نمی‌تواند مفید باشد، بلکه مراد این است که دانش اصلاً به وجود نمی‌آید، نه اینکه به وجود می‌آید و مفید نیست. اینجا برای تحلیل قضیه دو مسیر می‌توانیم تصور کنیم: مدل‌های ابزاری تولید دانش و انتقال دانش. به این صورت که افرادی اهل‌دانش هستند و کارشان این است که به بی‌سوادها و کم‌دانش‌ها آموزش بدهند. مدل دیگر مدل ارتباطی و ضمیمه‌ای جریان دانش است که به‌صورت دیگر دانش را توضیح می‌دهند. در مدل دوم مردم، اهل‌ کار، اهل محله، اهل زندگی، خانواده‌ها و … مخاطب معرفت‌های آماده‌ی علمی ما نیستند، بلکه مردم منبع هستند و در گفت‌وگو با مردم است که دانشگاه در ساخته شدن اجتماعی دانش می‌تواند تصویرگری کند.

دانش وسیله‌ی آماده‌ای نیست که نخبگان به مردم می‌دهند تا مردم با آن مشکلات خودشان را حل کنند. مدل خطی دانش از دانشگاه به جامعه، امروز نمی‌تواند مسائل دنیای ما را توضیح دهد. دانش در یک فضای ارتباطی، در یک کنش ارتباطی متولد می‌شود، میان متخصصان با غیرمتخصصان میان اهل‌نظر و اهل‌عمل و میان دیگر گروه‌ها. دانش اگر یک بسته است یک بسته‌ی اجتماعی است و در یک شبکه‌ی اجتماعی منعقد و ساخته می‌شود. اگر علم این‌گونه تولید شود تنها جِرم علم ما بیشتر نمی‌شود، ولی متأسفانه امروز علوم اجتماعی جِرمشان بیشتر شده اما وزنشان اندک است. جِرم یک چگالی است مربوط به خود چیز است، اما وزن از کشش و موقعیت به وجود می‌آید. وزن ما از یک موقعیت خاصی حاصل می‌شود، اگر زندگی اجتماعی و فرهنگی علم را به دوش بکشد و بخواهد در ساخته شدن آن شرکت کند آن‌وقت علوم اجتماعی ما علاوه بر افزایش جِرم، وزن آن هم افزایش می‌یابد و اینجا ما از پیچش سه‌گانه‌ی دانشگاه، دولت و بازار عبور می‌کنیم و دانشگاه کارآفرین به وجود می‌آید و دانش به دانش ابزاری تقلیل پیدا نمی‌کند.

 

راهکار پیشنهادی

ما به یک پیچش حلزونی علم نیاز داریم که لازمه‌ی آن اجتماعات محلی است، ما نیاز داریم علاوه بر بازار که به دنبال محدودیت اقتصادی است نهادهای اجتماعی را که به دنبال محدودیت‌های غیراقتصادی هستند ایجاد کنیم، محدودیت‌هایی در حوزه‌ی معنا، کیفیت زندگی و محدودیت‌های اجتماعی در قالب اجتماعات علمی، ان. جی. اوها، خیریه‌ها، سراهای محله و گروه‌های سلامت، گروه‌های محیط زیست، مدارس و دیگر نهادهای مستقل اجتماعی. بنابراین که اگر وارد این پیچش حلزونی ساخته شدن اجتماعی علم و ساخته شدن فرهنگی علم بشویم مطمئناً پژوهش‌های فرهنگی اجتماعی ما کارآمد خواهد بود. سال‌هاست ما از بازار دانش سخن می‌گوییم، مرتب در هفته‌ی پژوهش نمایشگاه بر پا می‌کنیم، اما به جای دانش تنها ابرهای اجتماعی فرهنگی دانش در جامعه شکل گرفت. راه‌حل پیشنهادی من این است که هر دانشکده‌ای باید اتاق پذیرایی اجتماعی و فرهنگی داشته باشد، میهمانان این اتاق سفیرانی هستند از ان. جی. اوها، فضاهای اجتماعی، گروه‌های سلامت، مدارس و … این اتاق، اتاق آشنایی است. من فکر می‌کنم کاربست آن خیلی راحت است، در این اتاق بچه‌ها درسشان را می‌خوانند، استادان و محققان کار خود را انجام می‌دهند و سفیران این گروه‌ها هم می‌آیند و با اساتید و دانشجویان صحبت می‌کنند. در این اتاق‌های پذیرایی اساتید و دانشجویان باید پذیرایی علم بکنند، به این صورت که بذرهای اولیه‌ی عنوان‌های تحقیقات و پایان‌نامه‌ها باید در همین اتاق‌های پذیرایی شکل بگیرد. ما الآن نیم‌میلیون دانشجوی کارشناسی ارشد داریم که همان جِرم دانش است وزنی ندارد، در این اتاق‌ها موضوعات را باید به اشتراک بگذارند. جلسات دفاع هم باید با حضور این سفیران برگزار شود، حتی این مهمان‌ها باید بتوانند در کلاس‌های دانشگاهی به‌صورت آزاد شرکت بکنند و با شرکت در امتحانات، دانشکده برای آن‌ها گواهی‌های افتخاری صادر بکند.

 

منبع: جامعه ایرانی


پیوند کوتاه به این مطلب:

https://freudianassociation.org/?p=10433

  تاریخ انتشار: ۱۴ اردیبهشت ۱۳۹۴، ساعت: ۱۱:۵۰