شنبه ۱۱ تیر ۱۴۰۱

بخش ها

آرشیو ماهیانه


دسته ها:ایران زیبای ما، روانکاوی در انجمن فرویدی، روانکاوی در رسانه‌ها و در جامعه

اعجاز معماری ایران باستان

در شهرهای زیرزمینی

 

bastan2

سعیده احسانی‌راد 

 

تصور وجود شهرهای زیرزمینی ما را به یاد افسانه‌ها و آدم‌هایی می‌اندازد که فقط در قصه‌ها می‌توان آنها را پیدا کرد. 
اما در قرن های دور در کشور ما شهرهای زیرزمینی وجود داشته که با دست کنده شده و به عنوان پناهگاه مورد استفاده قرار می‌گرفته. این شهرها به شکل‌های گوناگونی ساخته می‌شدند، یا در بیرون از شهرها و در دل تپه‌های طبیعی یا در زیر شهرهای مسکونی تا عمق حتی ۵۰ متری از سطح زمین کنده می‌شدند.
این شهرها به دلیل ضعف امکانات دفاعی مانند قرار گرفتن در یک موقعیت طبیعی خاص (دشت)، نبود برج و بارویی محکم، تعداد کم جمعیت و زندگی کشاورزی ساخته می‌شدند. 
سامن و ارزانفود در همدان،کاریز در کیش و نوش‌آباد در کاشان از جمله شهرهای زیرزمینی ایران به حساب می‌آیند که در خود گنجینه‌های معماری و باستان‌شناسی بسیاری دارند،هر چند که این شهرها در بسیاری از موارد زیر شهرهای جدید قرار گرفته‌اند اما خوشبختانه اقدامات حفاظتی خوبی برای آنها انجام می‌شود. 
علی خاکسار سرپرست کاوش در شهرهای زیرزمینی سامن و ارزانفود درباره وضعیت این شهرها می‌گوید:مجموعه دست کن شهر سامن در یک بستر گرانیتی ایجاد شده است این شهر در بستر زیرزمینی شهر سامن در عمق ۳ تا ۶ متر قراردارد، تا سال ۹۰، ۴ فصل کاوش در این شهر زیرزمینی صورت گرفته و ۵۰ اتاق در این شهر کشف شده است. ویژگی مهم شهر سامن بستر گرانیتی آن است و وجود اسکلت‌هایی از دوران اشکانیان که نشان می‌دهد در این شهر گوردخمه نیز وجود داشته است. این شهر زیرزمینی در سال ۸۴ در جریان حفاری‌های شرکت مخابرات کشف شد و در سال ۸۶ به ثبت ملی رسید. 
این شهر به دلیل این‌که ساختار سنگی محکمی دارد در برابر زلزله مقاوم است و ورودی و خروجی‌های آن نیز بسته است و توسط یگان حفاظت اقدامات حفاظتی مناسبی روی آن صورت می‌گیرد. 
بر اساس کاوش‌های باستان‌شناسی قدمت این شهر به دوره اشکانیان بازمی‌گردد و در دوره‌های مختلف اسلامی نیز آثاری در آن کشف شده است. 
طرح ساماندهی و احیای شهر سامن تهیه شده و بزودی اجرا می‌شود. 

 

bastan3

 

۳ فصل باستان‌شناسی در ارزانفود 
شهر زیرزمینی ارزانفود در ۳۰ کیلومتری شهر همدان در دامنه‌های کوه الوند قرار گرفته است. 
این شهر نیز از جمله روستاهای دست کن با ساختار سنگی است که در سال ۸۹ کشف شده و تاکنون ۳ فصل باستان‌شناسی در آنجا انجام شده است. 
این شهر نیز در زمان اشکانیان ایجاد شده و با توجه به اقلیم منطقه در زمان ایلخانی کاربری پناهگاه داشته و دوره‌های مختلف اسلامی تا قاجار نیز در این منطقه به چشم می‌خورد. 
در این شهر ۷۰ فضای زیرزمینی کشف شده و با توجه به این‌که خارج از شهر است و نسبت به سامن گستردگی زیادی دارد از آسیب‌های انسانی به دور بوده و اقدامات حفاظتی در این منطقه به آسانی صورت می‌گیرد. 
با توجه به گستردگی منطقه ۱۰ فصل کاوش در این شهر زیرزمینی پیش‌بینی شده و این شهر از نظر داشتن معماری سنگی روی تپه‌ها نیز اهمیت بسیاری دارد. 

 

bastan4

 

ویژگی‌های منحصر به فرد شهر زیرزمینی نوش‌آباد 
شهر زیرزمینی(اویی)که در زیر بافت شهر نوش‌آباد به‌صورت دست کن ایجاد شده و چندین هزار متر وسعت دارد از عمق ۴ تا عمق ۱۸ متری زمین فضاهای متعددی از جمله اتاق راهرو و چاه هاو کانال‌های زیادی برای در امان ماندن از دست اشرار کنده شده است. 
این معماری بی‌نظیر با این شکل ساختاری در جهان منحصر به فرد بوده و تاکنون با توجه به آثار به دست آمده در کاوش‌های باستان شناسی قدمت آن به قبل از اسلام برمی‌گردد که در دوره‌های مختلف تاریخی کاربرد نظامی و دفاعی داشته است. 
از این مجموعه به لحاظ سیستم دفاعی و پناهگاهی تا سال ۱۳۸۱ هیچ اطلاعات مستندی در دست نبود و به دخمه‌های اسرار‌آمیز شهرت داشت. 
ورود به داخل این مجموعه از راه‌های مختلف و به شکل مخفی است که در منازل یا داخل قلعه خشتی مجاور شهر و یا محل‌های پرجمعیت و داخل کانال‌های پایاب‌هایی که از زیر خانه‌ها و برای گذر آب قنوات ایجاد شده،چاه‌های داخل مساجد و باغ‌ها و بازارها و هر جایی که در زمان حمله دشمن امکان دسترسی سریع و فرار ساکنان را فراهم می‌کرده، ایجاد شده است. 

 

bastan5

 

در بعضی منازل قدیمی در قسمت آشپزخانه آن چاهی برای ورود به این فضاها حفر کرده و دهانه چاه را با تنور به طرز ماهرانه‌ای پوشانده و انتهای تنور که در دهانه چاه قرار گرفته را با تابه گلی مسدود و روی تابه را خاکستر ریخته و در مواقع اضطراری افراد از داخل تنور وارد شهر زیرزمینی شده و دوباره انتهای تنور را مسدود به شکلی که هیچ اثری از ورود به اویی‌ها معلوم نمی‌شود و در طول مسیر شهر زیرزمینی اتاق‌هایی به ابعاد مختلف برای اسکان موقت حفاری کرده‌اند. 
سختی زمین منطقه،این فرضیه را تقویت می‌کند که وسایلی که برای حفاری استفاده می‌کردند، دارای سری از جنس الماس بوده است. 
در بدنه دیوار اتاق‌ها و در بعضی از آنها چاهک‌هایی مشاهده می‌شود که به سختی می‌توان وارد آن شد. ارتفاع این چاهک‌ها ۳ تا ۵ متر بوده که راه ارتباطی به طبقات بعدی است. 
در دهانه هر چاهک تعدادی قلوه سنگ و یک تخته سنگ به اندازه دریچه چاهک قابل رؤیت است که در مواقع احساس خطر یا ورود هوای آلوده یا دود به طبقات با تخته سنگ دریچه را مسدود و یا اگر دشمن قصد ورود به آن فضاها را داشته با سنگ‌ها که حکم وسایل و ابراز دفاعی بوده بر سر مهاجمان می‌کوبیدند. 
همچنین راه‌های ورودی به طبقات بعدی طوری حفاری شده که هر کس قصد ورود به فضاها را دارد ناگزیر باید از پائین به بالا حرکت کند که قدرت دفاعی افراد مهاجم را به صفر می‌رساند و این ساختار دفاعی به گونه‌ای است که تسلط کافی را برای مقابله با دشمن فراهم می‌کند. 
با وجود تو در تو بودن فضاها هیچ گونه مشکل تنفسی احساس نمی‌شود و این یکی از شگفتی‌های داخل این مجموعه بود. افراد تا زمانی داخل اویی‌ها می‌ماندند که از برقراری امنیت داخل شهر اطمینان حاصل می‌کردند.هوای داخل از طریق چاهایی که به صورت غیرمستقیم به سطح زمین مرتبط بوده تأمین می‌شده است. 
همچنین آب آشامیدنی مصرفی داخل شهر زیرزمینی را توسط راه‌های مخفی که به پایاب‌های مرتبط با رشته قنات‌ها بوده و از زیرزمین می‌گذرد تأمین می‌کردند. 
این فضاها نه تنها در سطح زیرین شهر گسترده شده بلکه تا حصار بیرون شهر و حتی شهر تاریخی و تالار نیاسر نیز راه دارد. 

 

bastan1

 

شهر زیرزمینی کاریز در دل تنها جزیره مرجانی دنیا واقع است 
شهر زیرزمینی کیش (کاریز) با توجه به ویژگی‌های منحصر به فرد آن از جمله مرجانی بودن جزیره، آب شیرین قنات، هوای خنک در زیرزمین و سقف مرجانی مملو از فسیل‌های با قدمت بسیار بالا در فهرست مهم‌ترین ابنیه جهانی قرار می‌گیرد. 
قنات کیش بیش از ۲۵۰۰ سال قدمت دارد و آب شیرین آشامیدنی ساکنان جزیره را تأمین می‌کرده، قنات کیش از نظر طول رشته قنات و یا عمق چاه‌ها قابل مقایسه با قنات‌های دیگر نقاط ایران نیست‌، اما با توجه به شیب بسیار کم جزیره‌، چگونگی هدایت آب‌های زیرزمینی به سطح زمین در کیش بسیار مهم بوده و نشان می‌دهد که در زمان خود از پیشرفته‌ترین روش‌ها برای حفر قنات استفاده مى‌کردند. 
امروزه مجموعه قنات با تغییر کاربری به یک شهر زیر‌زمینی شگفت‌انگیز بدل شده که بیش از ۱۰هزار متر مربع وسعت دارد و اکنون کاریز کیش خوانده می‌شود. 
کارگزاران با تجربه زحمت تمام طراحی‌ها را کشیده و می‌کوشند تا در پروژه بازسازی قنات کیش (کاریزکیش) ضمن حفظ بافت تاریخی آن کاربری‌های جدیدی از این شهر زیرزمینی بدست آورند. 
شهر زیرزمینی کاریز در فاز یک خود به قسمت‌های مختلف از جمله غرفه‌های صنایع دستی ایران و جهان، رستوران سنتی و جدید، موزه، سالن آمفی تئاتر، سالن کنفرانس و گالری‌های هنری تقسیم و قابل بهره‌برداری خواهد بود. 
شهر کاریز در عمق ۱۶ متری زیرزمین قرار دارد. سقف آن هشت متر ارتفاع دارد و بیشتر سقف آن مملو از سنگواره، صدف و مرجان‌هایی است که با نظر کارشناسی ۲۷۰ تا ۵۷۰ میلیون سال قدمت دارد و تک تک آن دارای شناسنامه رسمی است. 
کارگزاران شهر زیرزمینی بر این باورند که دو ویژگی کاریز(قنات) را در فهرست ابنیه جهانی درخواهد آورد. اول این‌که کاریز در دل تنها جزیره مرجانی دنیا واقع است. دوم آن‌که تنها بنایی است که سقف مملو از صدف‌ها و مرجان‌های طبیعی دارد. صدف‌ها و مرجان‌هایی که برای بازدید آنها دو راه وجود داشته، بازدید از موزه‌های طبیعی یا غواصی در آب‌های آزاد و اکنون کاریز فصلی جدید و استثنایی در پیش روی تمامی دوستداران طبیعت گشوده که بی‌واسطه خواهند توانست از بزرگترین مجموعه مرجانی بازدید کنند. 
با توجه به این‌که معمولاً قنات‌ها از ارتفاعات شروع شده و به «مظهر» می‌رسند عظمت قنات دو هزار ساله کیش با حداکثر ارتفاع ۴۵ متری در جزیره کیش منحصر به فرد است. جزیره کیش با توجه به این‌که ارتفاع چندانی ندارد، حفر و احداث قنات دو هزار ساله آن به دست ایرانیان خلاق در لایه گل مارن (مرگل) اهمیت و ارزش این قنات را بیش از پیش نمایان می‌کند. 

 

bastan6

 

قنات قدیمی کیش با طول ۱۵ کیلومتر در طول دو رشته از منطقه صفین و فرودگاه تا محل فعلی مجموعه فرهنگی سیاحتی شهر زیرزمینی کیش به سه رشته تبدیل می‌شود و از این محل مجدداً با تبدیل به یک رشته، به شهر قدیمی حریره می‌ریزد. 
آب شیرین کاریز حاصل بارندگی‌های فصلی جزیره است که از مرجان‌ها به صورت یک فیلتر طبیعی عبور و در لایه گل مارن جریان پیدا می‌کند. گل مارن نوعی گل رس است که در حالت طبیعی نرم و انعطاف‌پذیر بوده و چنانچه در معرض هوا قرار گیرد خشک و محکم می‌شود. در مجموعه فرهنگی سیاحتی شهر زیرزمینی کیش (کاریز) جهت حفاظت از این گل ارزشمند دیوارهایی جلوی آن کشیده شده است. از گل مارن علاوه بر استفاده‌های درمانی برای درد مفاصل با ترکیبات اضافی برای تولید آجر، کوزه و سیمان مورد استفاده خاص قرار می‌گیرد. 
نکته قابل توجه این است که این کاریز‌ها به‌طوری استادانه و ماهرانه به دست ایرانیان باستان حفاری شده که با شیبی ملایم در طول ۱۵ کیلومتر حرکت، هم از آب آن جهت آبیاری استفاده شده و هم امکان برداشتن آن با چیزی شبیه به دلو نیز فراهم بوده است. پایاب‌ها مکانی پیش‌بینی شده برای فراهم شدن امکان برداشتن آب از کاریز است که در طول مسیر کاریز شش پایاب وجود دارد که یکی از آنها در مجموعه فرهنگی سیاحتی شهر زیرزمینی کیش موجود و قابل مشاهده است. 
آزمایش‌های انجام شده در دانشگاه مونیخ آلمان روی فسیل‌هایی که از سقف مرجانی تونل به دست آمده نشان می‌دهد این سقف بین ۵۳ تا ۵۷۰ میلیون سال قدمت دارد و شناسنامه انواع مختلف آن در موزه شهر زیرزمینی کیش (کاریز) به نمایش گذاشته خواهد شد. 

 

bastan7

 

اگر با دقت بیشتری به این فسیل‌ها نگاه کنید لاک‌پشتی را می‌بینید که از ۵۷۰ میلیون سال قبل خود را برای امروز ما جاودانه کرده است. 
شهرهای زیرزمینی علاوه بر این‌که از نظر معماری یک شاهکار بی‌نظیر به حساب می‌آیند از نظریافته‌های باستان‌شناسی نیز دارای اهمیت هستند می‌توان از طریق گنجینه‌های موجود در این شهرها به رازهایی که باستانیان در معماری و ساخت اشیا با کمترین امکانات و بدون علم دانشگاهی به آن پرداخته‌اند دست یافت و با پی بردن به این یافته‌ها به عنوان سندی در علم باستان‌شناسی و رشته‌های دیگر مرتبط بهره برد. 
از میراث فرهنگی شهرهای زیرزمینی می‌توان به عنوان میراثی منحصر به فرد نام برد که لازم است روز به روز برای حفظ و جلوگیری از نابودی آن اقدامات زیربنایی را دستور کار قرار داد.

 

bastan8

 

منبع: مگ ایران


پیوند کوتاه به این مطلب:

https://freudianassociation.org/?p=16712

  تاریخ انتشار: ۱۴ دی ۱۳۹۴، ساعت: ۱۳:۴۴